Eli ayağı tutmak ne anlama gelir ?

“Eli ayağı tutmak” Ne Anlama Gelir? Güç, İktidar ve Siyasal Düzen Üzerinden Bir Okuma

Bugün Eli ayağı tutmak ne anlama gelir hakkında bilinmesi gerekenleri Dibe yaklaşımıyla ele alıyoruz.

Bir toplumda kimin konuşabildiğine, kimin karar alabildiğine ve kimin kararların sonuçlarına katlanmak zorunda kaldığına baktığımızda, siyasetin yalnızca parlamento salonlarında ya da seçim sandıklarında yaşanmadığını görürüz. Güç, gündelik hayatın içine dağılır; kurumlarda, bürokraside, ekonomik ilişkilerde, medya dilinde ve hatta kullandığımız deyimlerde kendisini gösterir. “Eli ayağı tutmak” da ilk bakışta basit bir deyim gibi görünmesine rağmen, toplumsal düzen ve siyasal iktidar açısından düşünüldüğünde oldukça ilginç çağrışımlar taşır.

Türkçede “eli ayağı tutmak”, genel olarak bir kişinin kendi işlerini yapabilecek, hareket edebilecek ve fiziksel olarak iş görebilecek durumda olması anlamına gelir. “Eli ayağı tutuyor, başkasına muhtaç değil” dediğimizde yalnızca bedensel bir yeterlilikten değil, aynı zamanda bağımsız hareket edebilme kapasitesinden söz ederiz.

Tam da bu noktada deyim, siyaset biliminin temel sorularından biriyle kesişir: Bir bireyin kendi hayatı üzerinde ne ölçüde söz sahibi olabildiğini belirleyen şey nedir?

Bu soru bizi iktidara, kurumlara, yurttaşlığa, ideolojilere ve demokrasiye götürür.

Eli Ayağı Tutmak Deyiminin Temel Anlamı

“Eli ayağı tutmak” deyiminin gündelik anlamı, kişinin fiziksel açıdan yeterli durumda bulunması ve kendi ihtiyaçlarını karşılayabilmesidir. Özellikle yaşlılık, hastalık veya ağır bir rahatsızlık bağlamında kullanılır.

Örneğin:

“Dedem hâlâ eli ayağı tutuyor.”

Bu cümlede anlatılmak istenen, kişinin hareket edebildiği ve günlük işlerini büyük ölçüde kendi başına yapabildiğidir.

Ancak deyimin toplumsal çağrışımı bundan daha geniştir. Çünkü kendi işini yapabilmek, insanın bağımsızlığıyla ilişkilidir. Bağımsızlık ise yalnızca fiziksel bir mesele değildir.

Bir insan fiziksel olarak güçlü olduğu hâlde ekonomik olarak başkasına bağımlı olabilir. Eğitim hakkına erişemiyorsa bilgi açısından dezavantajlı durumda bulunabilir. Siyasal karar alma süreçlerinden dışlanıyorsa yurttaşlık kapasitesi sınırlandırılabilir.

Dolayısıyla “eli ayağı tutmak” ifadesini sembolik olarak düşündüğümüzde, karşımıza eyleme kapasitesi kavramı çıkar.

Bedensel Yeterlilikten Siyasal Kapasiteye

Siyaset bilimi açısından önemli olan nokta şudur: İnsanların sahip oldukları haklar ile bu hakları kullanabilme kapasitesi her zaman aynı şey değildir.

Anayasada herkesin eşit yurttaş olduğu yazabilir. Fakat herkesin siyasal süreçlere katılmak için aynı zamana, bilgiye, ekonomik güvenceye veya örgütlenme imkânına sahip olması gerekmez.

Burada “eli ayağı tutmak” deyimi bize sembolik bir düşünme alanı açar.

Bir yurttaşın gerçekten “eli ayağı tutuyor” mu?

Yani:

Kendi siyasal tercihini özgürce ifade edebiliyor mu?

Kamu kurumlarına erişebiliyor mu?

Örgütlenebiliyor mu?

Eleştiri yapabiliyor mu?

Seçimlerde yalnızca oy kullanıyor mu, yoksa karar süreçlerine başka yollarla da katılabiliyor mu?

Ekonomik bağımlılıkları siyasal davranışlarını belirliyor mu?

Bu sorular, deyimin gündelik anlamını siyasal kapasite kavramına doğru genişletir.

İktidar ve “Kendi Ayakları Üzerinde Durmak” Meselesi

İktidar ilişkilerinin en önemli özelliklerinden biri, insanların ne kadar bağımsız hareket edebileceğini belirlemesidir.

Max Weber’in iktidar anlayışında bir aktörün kendi iradesini, karşı koymalar olsa bile gerçekleştirebilmesi merkezi bir meseledir. Michel Foucault ise iktidarın yalnızca devlet tarafından kullanılan doğrudan bir baskı mekanizması olmadığını; kurumlara, bilgiye, normlara ve gündelik ilişkilere yayıldığını gösterir.

Bu perspektiften bakıldığında “eli ayağı tutmak” oldukça politik bir ifadeye dönüşebilir.

Çünkü bir toplumda insanlar ne kadar bağımsız hareket edebiliyor?

Bir yurttaşın devlete, işverene, aileye, ekonomik sisteme veya siyasi otoriteye bağımlılığı ne ölçüde?

Buradaki temel mesele, bağımlılığın tamamen ortadan kaldırılması değildir. Modern toplumlarda herkes çeşitli kurumlara ve toplumsal ilişkilere bağlıdır. Asıl mesele, bu bağımlılık ilişkilerinin zorlayıcı mı, karşılıklı mı ve denetlenebilir mi olduğudur.

İktidar Sadece Emir Vermek Değildir

İktidarı yalnızca “birinin diğerine emir vermesi” şeklinde düşünmek eksik kalır.

Örneğin bir devlet yurttaşlarına doğrudan “şunu yapacaksınız” demeden de davranışlarını etkileyebilir. Vergi sistemi, eğitim sistemi, sosyal yardım mekanizmaları, medya düzeni, çalışma koşulları ve hukuk kurumları insanların seçeneklerini biçimlendirir.

Burada kurumlar devreye girer.

Kurumlar bireysel özgürlüğü sınırlayabilir; fakat aynı zamanda özgürlüğün güvencesi de olabilir.

Bağımsız mahkemeler, özgür basın, etkili yerel yönetimler, sendikalar ve sivil toplum örgütleri yurttaşın yalnızca “hak sahibi” olmasını değil, haklarını kullanabilmesini sağlar.

Bu nedenle demokratik kurumların kalitesi, insanların kendi hayatları üzerinde ne ölçüde etkili olabildiğiyle yakından bağlantılıdır.

Meşruiyet: İktidar Ne Zaman Kabul Edilebilir?

Siyasal iktidarın yalnızca güçlü olması, onun meşru olduğu anlamına gelmez. Burada siyaset biliminin temel kavramlarından biri olan meşruiyet ortaya çıkar.

Bir iktidar neden kabul edilir?

Yalnızca korkulduğu için mi?

Ekonomik kaynakları kontrol ettiği için mi?

Geleneksel olduğu için mi?

Yoksa yurttaşların onu belirli ölçüde haklı, kabul edilebilir ve yönetmeye yetkili gördüğü için mi?

Weber’in klasik ayrımında geleneksel, karizmatik ve yasal-ussal meşruiyet biçimleri bulunur. Modern demokratik devlet açısından özellikle yasal-ussal meşruiyet önem kazanır. Ancak hukuki geçerlilik ile toplumsal meşruiyetin her zaman aynı şey olmadığını da unutmamak gerekir.

Bir seçim hukuken gerçekleşmiş olabilir. Fakat seçimlerin adilliği, medya ortamının çoğulculuğu, muhalefetin hareket alanı ve seçmenlerin gerçek tercih özgürlüğü tartışmalıysa, “seçim yapıldı” demek tek başına demokratik meşruiyet tartışmasını kapatmaz.

Sandık Yeterli mi?

Burada provokatif ama gerekli bir soru sormak gerekiyor:

Demokrasi yalnızca sandığa gidip oy vermekten mi ibarettir?

Elbette seçimler demokratik yönetimin temel araçlarından biridir. Ancak demokrasi, seçimler arasındaki dönemde de işler.

Yurttaşların karar süreçlerini etkileme imkânı yoksa, hükümetlerin hesap verebilirliği zayıfsa, muhalefet baskı altındaysa veya kurumlar siyasal iktidarın kontrolüne aşırı biçimde giriyorsa, yalnızca seçim gününe bakarak demokratik düzenin sağlıklı olduğunu söylemek güçleşir.

Demokratik sistemin canlı kalmasını sağlayan unsurlardan biri katılımdır.

Katılım, yurttaşın yalnızca oy vermesi değil; tartışması, örgütlenmesi, itiraz etmesi, yerel yönetimlere dahil olması, sivil toplum faaliyetlerinde bulunması ve kamu politikalarını etkileyebilmesi anlamına gelir.

Yurttaşlık: Pasif Bireyden Aktif Özneye

Modern yurttaşlık anlayışı, bireyi devletin yalnızca yönettiği bir nesne olarak görmez. Yurttaş aynı zamanda siyasal düzenin öznesidir.

T. H. Marshall’ın yurttaşlık yaklaşımında medeni, siyasal ve sosyal hakların tarihsel gelişimi önemli bir yer tutar. Bu ayrım bize yurttaşlığın yalnızca oy hakkından ibaret olmadığını hatırlatır.

Bir kişinin oy kullanabilmesi siyasal yurttaşlık açısından önemlidir. Ancak ekonomik ve sosyal koşulları onun siyasal haklarını kullanmasını fiilen imkânsız hâle getiriyorsa burada daha derin bir problem vardır.

Örneğin ekonomik güvencesizliği çok yüksek olan bir çalışan düşünelim. İşini kaybetme korkusu nedeniyle sendikaya katılamıyor, siyasal görüşünü açıklayamıyor veya yöneticisini eleştirmekten çekiniyorsa, hukuken sahip olduğu özgürlüklerle fiilen kullanabildiği özgürlükler arasında bir fark oluşur.

Bu durumda insanın “eli ayağı tutuyor” olabilir; fakat siyasal olarak ne kadar hareket edebildiği ayrı bir sorudur.

Özgürlük ve Bağımlılık Arasındaki Gerilim

Burada liberal düşüncenin önemli sorularından biri karşımıza çıkar:

İnsan ne zaman gerçekten özgürdür?

Sadece devlet müdahale etmediğinde mi?

Yoksa insanın gerçek seçeneklere sahip olması da özgürlüğün parçası mıdır?

Isaiah Berlin’in negatif ve pozitif özgürlük ayrımı bu tartışmaya farklı bir çerçeve sunar. Negatif özgürlük, dış müdahaleden uzak olmayı öne çıkarırken pozitif özgürlük kişinin kendi hayatını yönlendirebilme kapasitesine odaklanır.

Bu ayrım, “eli ayağı tutmak” deyiminin siyasal yorumuna oldukça uygundur.

Bir insan hukuken özgür olabilir fakat ekonomik, sosyal veya siyasal koşullar nedeniyle seçenekleri son derece daralmış olabilir.

Bu durumda özgürlüğün yalnızca “engel bulunmaması” şeklinde tanımlanması yeterli midir?

İdeolojiler İnsanların “Ne Kadar Özgür” Olduğunu Nasıl Açıklar?

İdeolojiler, siyasal gerçekliği yorumlamak için kullandığımız düşünsel çerçevelerdir. Liberalizm, sosyalizm, muhafazakârlık, milliyetçilik ve diğer ideolojik gelenekler özgürlük, devlet, eşitlik, mülkiyet ve yurttaşlık konularında farklı cevaplar üretir.

Liberal gelenek genellikle bireysel özgürlükleri ve hukukun üstünlüğünü öne çıkarır. Sosyal demokrat yaklaşımlar, özgürlüklerin kullanılabilmesi için sosyal ve ekonomik koşulların da güçlendirilmesi gerektiğini savunabilir. Daha radikal eşitlikçi yaklaşımlar ise ekonomik güç dağılımının siyasal iktidar üzerindeki etkisine odaklanır.

Dolayısıyla “kendi ayakları üzerinde durabilen birey” fikri farklı ideolojiler tarafından farklı şekillerde yorumlanabilir.

Bir liberal için bu, devlet karşısında bireysel özerkliğin korunması anlamına gelebilir.

Bir sosyal demokrat için eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik gibi kamusal hizmetlerin bireyin gerçek özgürlüğünü artırması anlamına gelebilir.

Eleştirel siyaset teorileri açısından ise mesele, bireyin görünürde özgür olduğu hâlde ekonomik ve toplumsal güç ilişkileri tarafından nasıl sınırlandırıldığı olabilir.

Karşılaştırmalı Siyaset: Farklı Ülkelerde Yurttaşın Gücü

Farklı demokratik sistemlere baktığımızda yurttaşların siyasal katılımının aynı biçimde örgütlenmediğini görürüz.

İsviçre’deki referandum ve doğrudan demokrasi mekanizmaları, yurttaşların belirli konularda doğrudan karar süreçlerine katılmasını sağlar. İskandinav ülkelerinde ise yüksek sosyal devlet kapasitesi, sendikal örgütlenme ve kurumsal güven siyasal katılımın farklı kanallarını güçlendirebilir.

Amerika Birleşik Devletleri’nde güçlü başkanlık sistemi ve federal yapı farklı bir siyasal katılım modeli ortaya çıkarırken, Almanya’da federalizm ve parti sistemi başka türden aracılık mekanizmaları üretir.

Bu karşılaştırmalar bize tek bir “ideal demokrasi modeli” olmadığını gösterir.

Fakat farklı sistemlerin ortak bir sınavı vardır:

Yurttaş gerçekten karar verici bir özne mi, yoksa yalnızca karar verilmiş seçenekler arasında tercih yapan biri mi?

Bu ayrım son derece önemlidir.

Türkiye Açısından Düşünmek

Türkiye’de “eli ayağı tutmak” deyiminin toplumsal çağrışımlarını siyasal düzleme taşıdığımızda özellikle devlet-yurttaş ilişkisini düşünmek mümkün.

Türkiye’nin siyasal tarihinde devletin güçlü konumu, merkeziyetçilik, bürokrasi, parti-devlet ilişkileri, asker-sivil ilişkileri, toplumsal hareketler ve demokratikleşme süreçleri farklı dönemlerde tartışılmıştır.

Günümüzde ise dijital medya, sosyal ağlar ve yeni iletişim teknolojileri yurttaşların siyasal gündeme müdahale biçimlerini dönüştürmektedir.

Artık bir yurttaş yalnızca seçim döneminde görünür değildir. Bir sosyal medya paylaşımı, çevrimiçi kampanya, yerel protesto veya sivil toplum faaliyeti kısa sürede geniş bir siyasal etki yaratabilir.

Ancak dijital katılımın da kendi sorunları vardır.

Bilgi kirliliği, algoritmik kutuplaşma, dezenformasyon ve siyasi propaganda, yurttaşın bilgiye erişimini kolaylaştırırken aynı zamanda gerçeklik algısını parçalayabilir.

Bu nedenle daha fazla iletişim her zaman daha fazla demokrasi anlamına gelmez.

Güncel Siyasette Güç İlişkileri ve Katılım Sorunu

Son yıllarda dünyanın farklı bölgelerinde seçimlere katılım, popülizmin yükselişi, demokratik gerileme, kurumsal bağımsızlık ve siyasi kutuplaşma gibi konular yoğun biçimde tartışılıyor.

Popülist siyaset çoğu zaman “halk” ile “elitler” arasında keskin bir karşıtlık kurar. Bu söylemin güçlü olmasının nedenlerinden biri, birçok insanın mevcut kurumların kendi taleplerini yeterince temsil etmediğini düşünmesidir.

Burada yine meşruiyet meselesine dönüyoruz.

Bir kurum hukuken var olabilir ama toplumsal güvenini kaybedebilir.

Bir parlamento çalışıyor olabilir fakat insanlar kendilerini temsil edilmemiş hissedebilir.

Bir hükümet seçim kazanabilir fakat yönetim tarzı demokratik denetim açısından ciddi tartışmalar yaratabilir.

Demokrasinin kırılganlığı çoğu zaman tam da bu boşluklarda ortaya çıkar.

Popülizm Neden Güçleniyor?

Popülizmi yalnızca “kötü siyasetçilerin kullandığı bir yöntem” olarak açıklamak kolay ama yetersizdir.

Popülizmin yükselişinde ekonomik eşitsizlik, kültürel çatışmalar, temsil krizleri, küreselleşmenin yarattığı dönüşümler ve geleneksel siyasi partilere duyulan güvensizlik gibi birçok faktör rol oynayabilir.

Bu açıdan provokatif bir soru daha sorabiliriz:

İnsanlar gerçekten popülist liderlere mi yöneliyor, yoksa mevcut kurumlar insanlara yeterince siyasal güç vermediği için mi popülist seçenekler cazip hâle geliyor?

Bence bu sorunun cevabı tek taraflı değildir.

Liderlerin sorumluluğu vardır. Fakat kurumların başarısızlıkları da siyasal alanı şekillendirir.

Kurumsal Güç ile Bireysel Güç Arasındaki Denge

Demokratik devletin paradokslarından biri şudur: Devlet hem güçlü olmalıdır hem de sınırlandırılmalıdır.

Devlet çok zayıfsa hukuk uygulanamaz, kamu hizmetleri aksar ve güçlü özel aktörler boşluğu doldurabilir.

Devlet çok güçlü ve denetimsiz hâle gelirse yurttaşın özgürlük alanı daralabilir.

Dolayısıyla mesele “güçlü devlet mi, zayıf devlet mi?” sorusundan çok daha karmaşıktır.

Asıl soru şudur:

Devletin gücü kim tarafından denetleniyor?

Kurumlar birbirini denetleyebiliyor mu?

Yargı bağımsız mı?

Basın özgür mü?

Parlamento etkili mi?

Yerel yönetimler hareket alanına sahip mi?

Sivil toplum örgütlenebiliyor mu?

Yurttaş yönetimi eleştirdiğinde bunun meşru bir demokratik davranış olduğu kabul ediliyor mu?

Bunların tamamı demokratik düzenin kalitesi hakkında önemli göstergelerdir.

“Eli Ayağı Tutmak” ve Demokratik Dayanıklılık

Bir toplumun demokratik dayanıklılığı yalnızca anayasal kurumların varlığına bağlı değildir. Yurttaşların siyasal sisteme ilişkin davranışları da önemlidir.

İnsanlar siyasetten tamamen çekildiğinde, “nasıl olsa hiçbir şey değişmez” düşüncesi yaygınlaştığında veya siyasal katılım yalnızca seçim günlerine sıkıştığında demokratik sistemin toplumsal zemini zayıflayabilir.

Bu nedenle katılım, demokratik hayatın adeta kasları gibidir.

Katılım arttıkça yurttaşlar birbirlerinin taleplerini görür, örgütlenme becerileri gelişir ve iktidarın hesap verebilirliği güçlenebilir.

Fakat katılımın niteliği de önemlidir.

Sürekli öfke üretmek katılım mıdır?

Her siyasi tartışmayı düşmanlık üzerinden yürütmek demokratik kültür müdür?

Sosyal medyada milyonlarca kişinin konuşması, gerçekten milyonlarca kişinin karar süreçlerine etkide bulunduğu anlamına gelir mi?

Bunlar üzerinde düşünmek gerekir.

Demokrasi Yurttaşın Sadece Oy Kullanması Değildir

Demokratik toplumun güçlü olabilmesi için yurttaşın yalnızca “seçmen” kimliğine indirgenmemesi gerekir.

Yurttaş aynı zamanda:

Hak sahibidir.

Eleştirel öznedir.

Örgütlenme kapasitesine sahiptir.

Kamu politikalarını tartışır.

Siyasal iktidarı denetler.

Gerektiğinde iktidara itiraz eder.

Başka yurttaşların haklarını da savunur.

Bu nedenle demokratik siyaset, yalnızca iktidarı kimin kazanacağını değil, iktidarın nasıl sınırlandırılacağını da tartışmalıdır.

Sonuç: Eli Ayağı Tutan Bir Yurttaş Ne Kadar Özgür?

“Eli ayağı tutmak” gündelik dilde oldukça basit bir anlam taşır: Kişinin hareket edebilmesi, işlerini yapabilmesi ve başkasına muhtaç olmadan yaşayabilmesi.

Fakat deyimi siyasal düşüncenin merceğinden okuduğumuzda daha büyük bir meseleyle karşılaşırız: Eyleyebilme kapasitesi.

Bir toplumda insanların yalnızca fiziksel olarak değil, ekonomik, hukuki, sosyal ve siyasal olarak da hareket edebilmesi gerekir.

İşte demokrasi burada önem kazanır.

Demokrasi, yalnızca iktidarın seçimle belirlenmesi değildir. Aynı zamanda iktidarın sınırlandırılması, kurumların hesap verebilir olması, yurttaşların haklarını kullanabilmesi ve siyasal kararların farklı toplumsal kesimlerin katılımına açık olmasıdır.

Meşruiyet de tam bu noktada yalnızca “hukuka uygunluk” anlamına indirgenemez. Meşruiyet, insanların yönetildikleri siyasal düzeni neden kabul ettiklerini ve bu düzen içinde kendilerini ne ölçüde özne olarak gördüklerini de kapsar.

Belki de “eli ayağı tutmak” deyiminin siyasal açıdan en ilginç tarafı burada yatıyor.

Fiziksel olarak hareket edebilen fakat siyasal olarak etkisiz bir yurttaş gerçekten ne kadar özgürdür?

Oy kullanabilen ama karar süreçlerini etkileyemeyen birey ne kadar güçlüdür?

Eleştirebilen fakat eleştirisinin hiçbir kurumsal karşılığı olmayan bir toplumda demokrasi ne kadar canlıdır?

Ve daha rahatsız edici bir soru:

İktidarın gerçek ölçüsü, insanların ne kadarını yönetebildiği mi; yoksa insanların iktidar karşısında kendi ayakları üzerinde ne kadar durabildiği mi?

Bence demokratik siyasetin temel meselesi ikinci soruda gizlidir.

Çünkü güçlü demokrasi, yurttaşları kendisine sürekli bağımlı kılan değil; kendi haklarını kullanabilen, örgütlenebilen, itiraz edebilen ve gerektiğinde iktidarı değiştirebilen insanlar yaratır.

Bu açıdan bakıldığında “eli ayağı tutmak” yalnızca yaşlı bir insanın fiziksel durumunu anlatan bir deyim olmaktan çıkar. Güç, özgürlük, yurttaşlık ve demokrasi üzerine düşünmek için küçük ama şaşırtıcı derecede verimli bir başlangıç noktasına dönüşür.